Tvrđave - Ruiniran i nedovoljno iskorišćen potencijal

Srbija je oduvek bila važno raskršće puteva, kultura, kao i političko-vojnih interesa između Istoka i Zapada, zbog čega je ovaj deo Evrope, od antičkih vremena, pa do savremenog doba bio vrlo politički nestabilan. Ovde se živelo, ratovalo i časno umiralo, a o tome najbolje svedoče brojne tvrđave koje su narodima obezbeđivale odbranu i sigurnost. U novije doba tvrđave su izgubile staru, a dobile posve novu ulogu. Ova dragocena svedočanstva prošlosti postala su deo kulturnog nasleđa i u svetskoj ekspanziji kulturnog turizma – veoma posećene turističke atrakcije. U Srbiji je, međutim, samo nekoliko rekonstruisano i spremno za turiste, dok su ostale zapuštene i zaboravljene. Neke od njih predstavljeni su na velikoj izložbi fotografija „Tvrđave i ostaci utvrđenih gradova u Srbiji“, postavljenoj na Savskom šetalištu na Kalemegdanu, krajem avgusta. Izložba je deo projekta JP „Beogradska tvrđava“, čiji je cilj da se ta utvrđenja otrgnu od zaborava i prezentuju javnosti kao deo kulturnog i istorijskog nasleđa.
Ministar kulture Nebojša Bradić izjavio je na otvaranju ove izložbe da moramo čuvati i proširiti sliku o kulturnom nasleđu kao veoma važnom sredstvu za promovisanje Srbije u svetu. Kulturno nasleđe ne samo da može i sme da kombinuje kulturu i trgovinu, misiju i profit, već ga uslovi savremenog života na to i obavezuju.
- Obavezuju ga iz dva ugla - vrednosti, koju ove tvorevine duha poseduju po sebi i neophodnosti da se ona učini vidljivom, i ugla onih koji u tome uživaju, da nauče nešto i time obogate svoj život, odnosno posmatrača - rekao je ministar.
Postavka se može videti do 8. oktobra, a fotografije srednjovekovnih utvrđenja širom Srbije za ovu izložbu odabrali su Olivera Vučković i Predrag Đidić iz programskog sektora „Beogradske tvrđave“.
 - Želeli smo da skrenemo pažnju na veliki kulturno - istorijski značaj koji ovi ostaci imaju, kao i na veoma loše stanje u kojem se tvrđave u Srbiji  nalaze. Nadamo se da će naša inicijativa pokrenuti neophodne konzervatorsko-restauratorske radove, kako bi tvrđave zauzele odgovarajuće mesto koje im kao kulturnoj zaostavštini pripada – izjavio je Predrag Đidić.

Rekonstrukcija uz mnogo novca i kontinuiran rad
Prema rečima Danijele Vićentijević, savetnika u Ministarstvu ekonomije i regionalnog razvoja, tvrđave u ovom trenutku predstavljaju ogroman potencijal, ali prilično ruiniran i nedovoljno iskorišćen. Treba ih očistiti spolja i iznutra, rekonstruisati ih i reanimirati, a zatim krenuti u njihovu ekonomsku valorizaciju.
- Za svaku tvrđavu, ili bilo koje prirodno dobro neophodna su tri elementa: neko ko će o njima brinuti, neko ko će u njih ulagati i neko ko će ih unapređivati. Sa bilo kog stanovišta - ekonomskog, socijalnog ili društvenog, sva tri elementa treba da budu ravnomerno zastupljena i svaka od nadležnih institucija treba da radi svoj posao – smatra Danijela Vićentijević, dodajući da Zavodi za zaštitu spomenika kulture treba da brinu o njihovoj zaštiti i rekonstrukciji, što je predviđeno zakonima o javnim dobrima, a turistička privreda mora da vodi računa o njihovoj ekonomskoj valorizaciji koja bi bila u skladu sa zaštitom, ali nikako ne treba limitirati njihov razvoj time što ćemo ih čuvati.
Međutim, za rekonstrukciju tvrđava potrebno je mnogo novca i zahtevaju kontinuiran rad, svake godine po malo.
- O tvrđavama se dugo nije razmišljalo jer su za mnoge predstavljale samo vojna utvrđenja sa kulturno-istorijskim značajem, i ništa više od toga – istakla je Vera Pavlović Lončarski, direktor Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture. U međuvremenu menjao se koncept zaštite, jer je kulturni turizam postao veoma popularan. Neka nova konzervatorska praksa kaže da treba da se reaktivira ono što ne bi dovodilo u pitanje značaj tvrđave, a to su mali muzeji, izložbeni prostori, ali i restorani, prodavnice suvenira... Prema rečima direktorke Lončarski, ljudi dolaze u tvrđave prevashodno da bi videli kulturno nasleđe i ono mora to i da ostane. Zato ovi dodatni sadržaji koji treba da animiraju posetioce ne bi smeli da naruše autentičnost tvrđave.
- Želeći turističku atrakciju neki restauratori pređu granicu i suviše preoblikuju i modernizuju tvrđavu. Dobar primer za to je budimpeštanska tvrđava. Odnos prema kulturnom nasleđu ne mora biti rigidan, ali mora biti jasno zasnovan – zaključuje Vera Pavlović Lončarski, dodajući da se zidovi bedema ne mogu zakloniti i uz njih prisloniti neki novi objekti, sem u delovima koji nisu od kulturnog značaja.

Povezivanje utvrđenih gradova
Jedna od osnovnih stvari koja onemogućava razvoj tvrđava posle rekonstrukcije je nepostojanje upravljačkog modela koji bi omogućio da se tvrđave delimično same finansiraju. Za sada su tvrđave pod ingerencijom nadležnih Zavoda za zaštitu spomenika kulture ili opština, a jedino je Skupština grada Beograda napravila javno preduzeće  "Beogradska tvrđava" za upravljanje istom. Zato je neophodno međusobno povezivanje utvrđenih gradova, ispomaganje i turističko povezivanje jer više nema izdvojenih, već samo ciljnih tura.
U skladu sa tim, JP  "Beogradska tvrđava" pokrenulo je tokom 2006. godine inicijativu  za osnivanje Sekcije tvrđava i ostatka utvrđenih gradova na teritoriji Srbije radi njihovog povezivanja, lakšeg snalaženja u procesu pribavljanja podataka, projektovanja i obezbeđivanja materijalnih sredstava iz evropskih i državnih fondova za realizaciju tih projekata. Prvi korak bio je štampanje edicija u kojima su tvrđave zajednički i pojedinačno predstavljene, a jedna od veoma važnih akcija je i ova izložba tokom koje će biti promovisana publikacija o tvrđavama Srbije, panoramski prikazi i video spot Beogradske tvrđave, kao i sajt o tvrđavama i ostacima utvrđenih gradova Srbije (www.sekcijatvrdjava.org) koji bi omogućio da se jednostavno i na jednom mestu pronađu informacije o ovoj sekciji, kako bi tvrđave postale deo ponude kulturnog turizma Srbije. U planu je i predstavljanje izložbe u gradovima u kojima se te tvrđave nalaze, kako bi, kroz ovakav projekat, lepotu tvrđava mogli da vide stanovnici cele zemlje.


Srpske tvrđave na Savskom šetalištu
Publici je pored Beogradske tvrđave, između ostalih, prikazana i Petrovaradinska tvrđava, potom Vršački zamak, Smederevska tvrđava, Golubac, Tvrđava u Kladovu (Fetislam). Tu su još i Užička tvrđava, Maglič, Utvrđenja manastira Manasija i Ravanica, kao i Soko-Grad, Kruševac, Tvrđava Ras, Niška i Novopazarska tvrđava. Važno je napomenuti da se među fotografijama ovih utvrđenja nalaze i Hisar u Prokuplju, potom Markovo Kale, ali i utvrđenja Koprijan i Zvečan. Fotografije iz vazduha i sa zemlje uradili su Agencija „Publica“ - www.camera.aero i Dragoljub Zamurović (Umetnički autorski atelje ART ZAMUR – ULUPUDS). Autor tekstova je Predrag Đidić, tekst o Beogradskoj tvrđavi delo je Marka Popovića, dok je prevod uradio Milan Šećerović.