Srednjovekovni grad Petrus

Petrus je danas većim delom u ruševinama, a u njegovoj blizini se nalaze ostaci dva manastirska kompleksa, posvećenih svetom Jovanu Glavoseku i svetoj Mariji Blagoj ili Ognjenoj Mariji. Među ruševinama Petrusa, nalazi se i velika stena (dugačka oko 8 metara i visoka oko 6 metara), koja je u narodu poznata kao Krstata stena, a u blizini tvrđave se nalazi i pećina, sa velikim ulaznim otvorom.

Ruševine tvrđave Petrus se nalaze pod zaštitom Republike Srbije, kao spomenik kulture od velikog značaja u sklopu zaštićene spomeničke celine Petruška oblast. Arheološka istraživanja na Petrusu su vršena u više navrata, 1978, 1980-1981 i 2004-2005. godine.

Na mestu Petrusa je možda postojalo utvrđenje još u doba Rimljana, pošto su u njemu pronađeni rimski bakarni novčići, koji su danas deo zbirke Zavičajnog muzeja u Paraćinu. Ono što je izvesno je da je u VI veku tu postojalo vizantijsko utvrđenje, podignuto možda u sklopu Justinijanovih (527—565) radova na utvrđivanju vizantijske vlasti (poput gradova Justinijana Prima, Justinijana Sekunda i drugih), pošto su njegovi ostaci otkriveni u temeljima kasnijeg srpskog utvrđenja.

U X veku se u okolini mesta tvrđave Petrus naseljavaju monasi isposnici, a od doba Stefana Nemanje ((1166) 1168—1196) na prostoru Petrusa je napravljena nova tvrđava, dok cela ta oblast predstavlja pograničnu župu srpske države Nemanjića i jedinu oblast na desnoj obali Velike Morave koja se stalno nalazila pod njihovom vlašću.

Početkom devete decenije XIV veka, vojvoda Crep sa svojim susedom Vitomirom, razbija Osmanlije na reci Dubravici kod Paraćina, posle čega je najverovatnije umro, pošto se njegovo ime ne pominje u vezi sa bitkama kod Pločnika (1386) i na Kosovu (1389). Njega je najverovatnije nasledio sin, poznat samo pod monaškim imenom Venedikt.

Poslednji istorijski podatak o tvrđavi Petrus, vezan je za 1413. godinu, kada ga je, zajedno sa većim brojem tvrđava (Koprijan, Kruševac, Markovo Kale, Soko Grad i Stalać), zauzeo Bajazitov sin Musa. Petrus je zapusteo ili nakon Musinog razaranja 1413. godine ili posle propasti srednjovekovne Srbije 1459. godine, pošto je vrlo brzo izgubila na strateškom značaju.
Gradsko utvrđenje je nepravilnog oblika, a sam grad se sastojao iz dva dela: šireg – gradskog, opasanog zidovima širine do 1 metar, i „Malog grada“ – citadele, smeštenog na vrhu brda zvanog „Bula“. „Mali grad“ zauzima površinu od oko 1.300 m², a građen je od lomljenog kamena i krečnog maltera. Sudeći po koncepciji građenja, upotrebljivom materijalu i arheološkim nalazima, grad potiče iz sredine 14. veka i predstavlja vrlo značajno nalazište za proučavanje srpske srednjevekovne istorije. Za kulturno dobro, arheološko nalazište, proglašen je 14. marta 1985. godine.

Već sa staze se nazire moćna stena na zaravnjenom platou i velika pećina ispod njega. Prizor koji se na platou ukazuje vredan je pešačenja. Reka Crnica sa tri strane okružuje dubokim, neprolaznim kanjonom ovo kultno mesto. Na centralnom delu platoa se nalazi kameni megalit i teško je poverovati da je sav ovaj sklad slučajan. Verovatno je zato i nastala legenda da je kamen donela despotica Jerina u svojoj kecelji u središte svog dvorca. Na samoj ivici ambisa se nalaze ruševine kule, pa se pretpostavlja da su to ostaci grada Petrusa. To je bio najveći utvrdjeni grad u srednjem Pomoravlju i po njemu se ceo ovaj kraj zvao Petruška oblast. Od grada se staza strmo spušta naniže ka reci. Na samoj rečnoj obali, priljubljena uz stenu i pokrivena gustom vegetacijom, krije se Crkva posvećena Blagoj Mariji Petruškoj. Sabor i klanica u kojoj su Turci pobili narod, kad je reka zacrnila svoje ime, dogodio se kraj ove svetinje. Kada stojite na platou grada Petrusa i posmatrate kanjon Crnice, imate utisak da ste udaljeni destinama kilometara od bilo kakve civilizacije.

Manastir Petruša


Na mestu gde izlaskom iz kanjona Crnica skreće prema jugozapadu, ispod samog grada Petrusa, na desnoj obali i jednoj maloj zaravni i litici, nalazi se srednjovekovna crkva sa manstirom.

Ova uzana i delimično ravna litica, na visini od oko 7m iznad nivoa reke, iskorišćena je da se na njoj formira crkva trikonhalnog oblika, sa razvijenom oltarskom apsidom, čiji istočni prostori dopiru do same ivice stene odakle počinje vododerina. Veoma veliki trud je uložen da se ova crkva smesti na ovaj plato, što se vidi prema intervencijama na severnoj strani gde je pritesivana stena kako bi se obezbedio veoma uzani prolazoko 60 cm. Na ovaj način obezbeđen je ophod oko crkve i prodiranje vode sa stene direktno na zidove. Vreme zidanja manastira se vezuje sa dolaskom župana Vukosava na Petrus 1346 - 1355. god.
Stenje testerastih formacija sa uzanim grebenom, sa severne strane, u pravcu Petrusa čini prirodnu odbranu i ogradu prema istoku. Sa južne strane je reka, sa zapadne strane su prateći manastirski objekti sa jednim odrambenim zidom koji dopire do još jednog grebena koji se završava podno Petrusa. Između ova dva grebena je uvalnica. Ona polazi od malog grada na Petrusu, a južni delovi su je zatvorili prema reci.
Prilkom posete Petrusu Feliks Kanic je izvršio snimanje i iscrtavanje ove crkve i dao značajne podatke o živopisu. Tako je na luneti iznad ulaznih vrata crkve video živopis sa predstavom Sv.Ognjene Marije sa po dva svetitelja sa strane. Za ostali deo živopisa je konstatovao da je jako oštećen. Inače Kanic ovu crkvu opisuje kao jedinstvenu i najlepšu u Srbiji, jer je po arhitekturi građena po uzoru na Hilandarsku crkvu.
Blizina Petrusa skoro da nije uticala na gradnju ove crkve koncipirane sa svim karakteristikama ranih crkava Moravske Srbije, jer se oltarski prostor gradi po svetogorskim uzorima. Izvesna mogućnost postoji da je crkva bila pridvorska i to posle 1375. god, kada se Crep deli sa bratom Dionisijem.
Razvijenost svetilišta sa posebnim prostorima za đakonikon i proskomidiju prisutna je na Atosu,i postoji veoma razvijen sistem komuniciranja kroz svetilište, a sličan sa na našem tlu više ne javlja.
Ukupna spoljna dužina crkve iznosu oko 14 m a najveća širina kod bočnih apsida je oko 8 m.
Pored crkve evidentirana su još dva objekta sa ukupno pet prostorija. Sve ove prostorije su sačuvane po obimnim delovima i sadrže druge elemente na osnovu kojih se može utvrditi visina i spratnost. Zidanje je vršeno lomljenim kamenom u krečnom malteru debljine 60 i 70 cm.
Manastir Petruša se uopšte ne spominje među manastirima i crkvama Kruševačkog sandžaktata u 16. veku, što znači da je zapustela odmah posle 1459. god ili najkasnije do 1516. god, kada se vrše prvi popisi manastira.
Manastirska slava je Sv. Ognjena Marija koja se slavi 30. jula, i tu se narod okupljao oduvek; nekada je bio veliki sabor; i do današnjih dana narod se okuplja samo u manjem broju.
Iznad manastira uzvodno, a sa leve strane reke nalazi se izvor vode koji izvire iz stene u pećini, koji se u narodu zove Pakliš. Voda je konstantne temperature i leti i zimi oko 8 stepeni, a leči bolesti kože. Da bi se došlo do njega reka mora da se gazi.